Giriş
Göktengri inancı hakkında araştırma yapan kişilerin en sık karşılaştığı sorulardan biri şudur:
“Göktengri inancı ile Şamanizm aynı şey midir?”
Günümüzde birçok kişi bu iki kavramı eş anlamlı olarak kullanmaktadır. Ancak tarihçiler, antropologlar ve din araştırmacıları bu konuda daha dikkatli bir yaklaşım benimsemektedir.
Peki gerçekten Göktengri inancı ile Şamanizm aynı şey midir? Yoksa birbirleriyle ilişkili fakat farklı kavramlar mı söz konusudur?
Göktengri İnancı Nedir?
Göktengri inancı, eski Türklerin merkezinde Tengri adı verilen yüce yaratıcının bulunduğu inanç sistemidir.
Bu inançta:
- Tengri en yüce varlıktır.
- Evrenin düzenini sağlar.
- İnsanların kaderi üzerinde etkilidir.
- Hükümdarlara kut verir.
- Töre ve adalet önemlidir.
Göktengri inancı, eski Türklerin evrene ve yaşama bakışını şekillendiren temel dünya görüşüdür.
Şamanizm Nedir?
Şamanizm ise belirli bir tanrı merkezli inanç sistemi olmaktan çok, ruhlar dünyasıyla iletişim kurmaya dayalı bir uygulamalar bütünüdür.
Şamanizmde:
- Ruhlarla iletişim kurulduğuna inanılır.
- Hastalıkların ruhsal nedenleri olabileceği düşünülür.
- Trans hâline girme ritüelleri bulunur.
- Davul ve çeşitli semboller kullanılır.
- Şaman adı verilen ruhani kişiler önemli rol oynar.
Şamanizm dünyanın farklı bölgelerinde görülen geniş bir kültürel ve ruhani gelenektir.
Neden Birbirine Karıştırılıyor?
Göktengri inancı ile Şamanizm’in sıkça karıştırılmasının temel nedeni eski Türk toplumlarında her iki yapının da birlikte bulunmuş olmasıdır.
Eski Türklerde:
- Tengri inancı vardı.
- Kam adı verilen ruhani kişiler vardı.
- Ruhlar ve atalarla ilgili çeşitli inanışlar bulunuyordu.
Bu nedenle bazı araştırmacılar uzun yıllar boyunca eski Türk dinini doğrudan “Şamanizm” olarak adlandırmıştır.
Ancak günümüzde bu yaklaşımın eksik olduğu düşünülmektedir.
Kam Kimdir?
Eski Türklerde şaman yerine daha çok “Kam” veya “Baksı” kelimeleri kullanılırdı.
Kamların görevleri arasında:
- Tören yönetmek,
- Hastalara yardımcı olmak,
- Ruhani rehberlik yapmak,
- Bazı dini ritüelleri gerçekleştirmek
yer alıyordu.
Ancak kamlar bir peygamber veya din kurucusu değildi.
Onlar daha çok toplumun manevi rehberleri konumundaydı.
Tarihçilerin Günümüzdeki Görüşü
Günümüzde birçok tarihçi şu görüşü benimsemektedir:
Göktengri inancı eski Türklerin temel inanç sistemidir; Şamanizm ise bu sistem içerisinde kullanılan ruhani uygulamalardan biridir.
Bu yaklaşım, iki kavramı birbirinden tamamen ayırmaz ancak aynı şey olarak da görmez.
Aralarındaki Temel Farklar
Göktengri İnancı
- Bir dünya görüşüdür.
- Tengri merkezlidir.
- Devlet ve toplum düzeniyle ilişkilidir.
- Töre ve ahlaka vurgu yapar.
Şamanizm
- Bir ritüel ve uygulama sistemidir.
- Ruhlarla iletişime odaklanır.
- Şaman veya kam figürü ön plandadır.
- Tedavi ve kehanet uygulamaları içerir.
Şaman Kelimesi Türkçe mi?
İlginç bir şekilde “şaman” kelimesi Türkçe kökenli değildir.
Araştırmacıların büyük bölümü bu kelimenin Sibirya’daki Tunguz halklarından geldiğini kabul etmektedir.
Eski Türk kaynaklarında ise daha çok:
- Kam
- Baksı
gibi ifadeler görülmektedir.
Bu nedenle bazı tarihçiler “Türk Şamanizmi” yerine “Kamlık Geleneği” ifadesini kullanmayı tercih etmektedir.
Göktengri İnancı Tamamen Şamanik miydi?
Bu konuda kesin bir görüş birliği yoktur.
Bazı araştırmacılar eski Türk dininin büyük ölçüde şamanik özellikler taşıdığını savunurken, bazıları Tengri merkezli yapının daha baskın olduğunu düşünmektedir.
Ancak genel kabul gören görüş şudur:
Eski Türklerin dini yalnızca Şamanizm olarak açıklanamayacak kadar geniş ve karmaşık bir yapıya sahipti.
Sonuç
Göktengri inancı ile Şamanizm aynı şey değildir.
Göktengri inancı, eski Türklerin evreni, insanı ve toplumu anlamlandırma biçimini oluşturan temel inanç sistemidir. Şamanizm ise bu sistem içerisinde yer alan ruhani uygulamalar ve ritüeller bütünüdür.
Bu nedenle günümüzde tarihçiler arasında en yaygın kabul gören yaklaşım, eski Türklerin “Şamanist” değil; “Tengri inancına sahip ve şamanik uygulamalar kullanan toplumlar” olduğu yönündedir.
Kısacası:
Tengricilik inancın kendisidir, Şamanizm ise bu inanç çevresinde ortaya çıkan uygulamalardan biridir.
