Giriş
Göktengri inancı hakkında merak edilen konuların başında ölümden sonra yaşam gelir. Özellikle günümüzün büyük dinlerinde önemli yer tutan cennet ve cehennem kavramlarının eski Türklerde bulunup bulunmadığı sıkça sorulmaktadır.
Peki Göktengri inancında cennet ve cehennem var mıydı?
Bu sorunun cevabı oldukça ilginçtir. Çünkü eski Türklerde ölümden sonra yaşam inancına dair işaretler bulunmasına rağmen, günümüzdeki semavi dinlerdeki kadar ayrıntılı bir ahiret anlayışından söz etmek mümkün değildir.
Eski Türklerde Ölümden Sonra Yaşam İnancı
Arkeolojik bulgular ve tarihî kaynaklar, eski Türklerin ölümle her şeyin sona erdiğine inanmadıklarını göstermektedir.
Birçok Türk mezarında:
- Atlar,
- Silahlar,
- Takılar,
- Günlük kullanım eşyaları,
bulunmuştur.
Bu durum, ölen kişinin başka bir dünyada yaşamını sürdüreceği düşüncesine işaret etmektedir.
Evrenin Üç Katmanlı Yapısı
Göktengri inancında evren genel olarak üç bölümden oluşmaktadır:
1. Gök Âlemi
Tengri’nin bulunduğu kutsal alan olarak kabul edilir.
2. Yeryüzü
İnsanların yaşadığı dünyadır.
3. Yeraltı Dünyası
Ölülerle ve bazı ruhani varlıklarla ilişkilendirilen bölgedir.
Bu üçlü yapı, birçok eski kültürde görülen kozmolojik anlayışlarla benzerlik göstermektedir.
Uçmağ Nedir?
Eski Türk kültüründe ölüm sonrası yaşamla ilişkilendirilen en dikkat çekici kavramlardan biri “Uçmağ”dır.
Uçmağ kelimesi genel olarak:
- Göğe yükselmek,
- Yüksek bir âleme ulaşmak,
- İyi insanların gittiği yer
şeklinde yorumlanmaktadır.
Eski Türkçede bir kişinin öldüğünü ifade etmek için bazen:
“Uçtu”
ifadesinin kullanıldığı bilinmektedir.
Bu nedenle bazı araştırmacılar Uçmağ kavramını cennete benzer bir anlayış olarak değerlendirmektedir.
Yeraltı Dünyası ve Erlik
Eski Türk mitolojisinde yeraltı dünyası çoğu zaman Erlik ile ilişkilendirilir.
Erlik:
- Yeraltı âleminin yöneticisi olarak kabul edilir.
- Ölüm ve karanlıkla ilişkilendirilir.
- Bazı anlatılarda kötü ruhlarla bağlantılıdır.
Bu nedenle bazı araştırmacılar yeraltı dünyasını cehennem benzeri bir alan olarak yorumlamaktadır.
Ancak bu yorumun İslam’daki cehennem anlayışıyla birebir örtüşmediğini belirtmek gerekir.
İslam’daki Cennet ve Cehennemden Farkları
Göktengri inancındaki ölüm sonrası yaşam anlayışı ile İslam’daki ahiret öğretisi arasında önemli farklar bulunmaktadır.
İslam’da:
- Mahşer günü vardır.
- Hesap verme süreci bulunur.
- Cennet ve cehennem ayrıntılı şekilde anlatılır.
- Günah ve sevap muhasebesi yapılır.
Göktengri inancında ise:
- Ayrıntılı bir hesap sistemi bulunmaz.
- Ölüm sonrası yaşam daha genel ifadelerle anlatılır.
- Cennet ve cehenneme dair ayrıntılı tasvirler yoktur.
Tarihçiler Neden Kesin Konuşamıyor?
Bu konuda kesin bilgi vermenin zor olmasının temel nedeni, Göktengri inancının:
- Kutsal kitabının olmaması,
- Merkezi bir din otoritesinin bulunmaması,
- Bilgilerin sözlü gelenekle aktarılmasıdır.
Bu nedenle farklı Türk boylarında ölüm sonrası yaşamla ilgili farklı yorumların bulunmuş olması mümkündür.
Ahiret Anlayışı Var mıydı?
Birçok araştırmacı şu konuda hemfikirdir:
Eski Türklerde ölümden sonra yaşam inancı vardı.
Ancak bu inanç:
- Sistematik bir cennet-cehennem öğretisine dönüşmemişti.
- Ayrıntılı teolojik açıklamalar içermiyordu.
- Daha çok ruhun yolculuğu ve farklı âlemlerde varlığını sürdürmesi fikrine dayanıyordu.
Uçmağ Gerçekten Cennet mi?
Bu konu akademik çevrelerde tartışmalıdır.
Bazı araştırmacılar:
Uçmağ = Cennet
eşleştirmesini kullanırken, bazıları bunun modern bir yorum olduğunu savunmaktadır.
Çünkü Uçmağ kavramı, İslam’daki cennet kadar ayrıntılı biçimde tanımlanmamıştır.
Dolayısıyla Uçmağ için en doğru ifade:
“Cennete benzer bir ölüm sonrası mutluluk âlemi”
şeklinde olabilir.
Sonuç
Göktengri inancında ölümden sonra yaşam olduğuna dair güçlü işaretler bulunmaktadır. Ancak günümüzdeki semavi dinlerde görülen ayrıntılı cennet ve cehennem anlayışının aynısı mevcut değildir.
Eski Türkler;
- Ruhun yaşamaya devam ettiğine,
- İyi insanların daha yüksek bir âleme ulaşabileceğine,
- Yeraltı dünyasının varlığına
inanmış olabilirler.
Bu nedenle Göktengri inancında cennet ve cehennem kavramlarının izleri bulunduğu söylenebilir; ancak bunlar daha sade, daha az sistematik ve daha farklı bir ahiret anlayışının parçalarıdır.
