Giriş
Türklerin İslamiyet’ten önce hangi dine inandıkları sorusu tarih meraklılarının sıkça araştırdığı konulardan biridir. Bu sorunun en yaygın cevabı “Göktengri İnancı” veya “Tengricilik” olarak bilinen eski Türk inanç sistemidir.
Göktengri inancı, yalnızca bir din değil; aynı zamanda eski Türklerin doğayı, insanı, devleti ve evreni anlamlandırma biçimidir. Günümüzde bazı kişiler tarafından yeniden canlandırılmaya çalışılan bu inanç sistemi, Türk tarihinin ve kültürünün önemli bir parçasını oluşturmaktadır.
Göktengri İnancı Nedir?
Göktengri inancı, merkezinde “Tengri” adı verilen yüce yaratıcının bulunduğu eski Türk inanç sistemidir.
Eski Türkçede “Tengri” kelimesi hem “gök” hem de “tanrı” anlamında kullanılabilmektedir. Ancak burada kastedilen yalnızca fiziksel gökyüzü değil, evreni yöneten yüce güçtür.
Eski Türkler, Tengri’nin:
- Evreni yarattığına,
- İnsanların kaderini etkileyebildiğine,
- Devletlerin yükseliş ve çöküşünde rol oynadığına,
- Hükümdarlara yönetme yetkisi verdiğine
inanıyorlardı.
Tengri’nin Özellikleri
Göktengri inancındaki Tengri kavramı birçok açıdan dikkat çekicidir.
Tengri:
- Tek ve en yüce varlık olarak görülür.
- İnsan biçiminde tasvir edilmez.
- Doğmaz ve doğurmaz.
- Evrenin düzenini sağlar.
- İnsanların davranışlarını gözlemleyen üstün bir güç olarak kabul edilir.
Bu nedenle bazı araştırmacılar Tengriciliği “tek tanrılı inançlara yakın” bir sistem olarak değerlendirmektedir.
Eski Türklerde Evren Anlayışı
Göktengri inancına göre evren genel olarak üç bölümden oluşmaktadır:
1. Gök
Tengri’nin bulunduğu kutsal âlem olarak kabul edilir.
2. Yeryüzü
İnsanların yaşadığı dünyadır.
3. Yeraltı
Ölülerin ve bazı ruhani varlıkların bulunduğu bölge olarak düşünülür.
Bu yapı, birçok eski uygarlığın kozmoloji anlayışıyla benzerlik göstermektedir.
Kut İnancı ve Devlet Yönetimi
Göktengri inancının devlet anlayışına etkisi oldukça büyüktür.
Eski Türklerde hükümdarın ülkeyi yönetme hakkına “Kut” adı verilirdi.
Kut;
- Tengri tarafından verilen ilahi yönetim yetkisidir.
- Hükümdarın başarısı ve adaletiyle ilişkilendirilir.
- Başarısız veya zalim yöneticilerin kutlarını kaybettiklerine inanılırdı.
Bu anlayış, Türk devlet geleneğinde yüzyıllar boyunca etkisini sürdürmüştür.
Doğa ile Uyum
Göktengri inancında doğa büyük önem taşır.
Dağlar, nehirler, ormanlar ve ağaçlar kutsal kabul edilebilmektedir. Ancak bu durum doğrudan doğaya tapınmak anlamına gelmez.
Eski Türkler doğayı, Tengri’nin yarattığı ve insanın uyum içinde yaşaması gereken bir düzen olarak görmüşlerdir.
Bu nedenle:
- Su kaynaklarına saygı göstermek,
- Doğayı korumak,
- Hayvanlarla uyum içinde yaşamak
önemli değerler arasında yer almıştır.
Şamanlar ve Kamlar
Göktengri inancı anlatılırken sıklıkla şamanlardan bahsedilir.
Ancak Tengricilik ile Şamanizm aynı şey değildir.
Eski Türklerde “Kam” adı verilen kişiler:
- Hastaları iyileştirmeye çalışır,
- Ruhani törenler düzenler,
- Toplumun manevi rehberliğini yaparlardı.
Şamanizm daha çok ritüeller ve uygulamalar bütünü iken, Göktengri inancı temel dünya görüşünü ifade eder.
Ahiret İnancı Var mıydı?
Göktengri inancında ölüm sonrası yaşama dair bazı inanışlar bulunmaktaydı.
Eski Türk mezarlarında:
- Silahlar,
- Atlar,
- Takılar,
- Günlük eşyalar
bulunması, ölümden sonra yaşamın devam ettiğine inanıldığını göstermektedir.
Ancak bu sistem İslam’daki cennet-cehennem anlayışı kadar ayrıntılı değildir.
Göktengri İnancının Günümüze Etkileri
Birçok araştırmacı, günümüzde Anadolu’da yaşayan bazı geleneklerin kökeninde eski Türk inançlarının izlerinin bulunduğunu düşünmektedir.
Bunlar arasında:
- Nazar inancı,
- Kurşun dökme,
- Üzerlik yakma,
- Dilek ağaçlarına bez bağlama,
- Nevruz kutlamaları
gibi uygulamalar sayılabilir.
Ancak bu gelenekler zaman içinde İslam ve Anadolu kültürüyle birleşerek değişime uğramıştır.
Sonuç
Göktengri inancı, eski Türklerin evrene, doğaya ve insan yaşamına bakışını şekillendiren köklü bir inanç sistemidir. Merkezinde Tengri adı verilen yüce yaratıcı bulunurken; doğayla uyum, adalet, töre ve devlet düzeni önemli yer tutmaktadır.
Her ne kadar günümüzde Türklerin büyük çoğunluğu farklı dinlere mensup olsa da, Göktengri inancı Türk tarihinin anlaşılmasında önemli bir anahtar olmaya devam etmektedir. Eski Türklerin dünya görüşünü anlamak isteyen herkes için Tengricilik, keşfedilmeye değer zengin bir kültürel mirastır.
