Erlik Han Kimdir?
Giriş
Türk mitolojisinde adı en çok merak edilen karakterlerden biri:
Erlik Han’dır.
İnternette Erlik hakkında sıkça şu ifadelerle karşılaşılır:
- Türklerin şeytanı,
- Yeraltı dünyasının tanrısı,
- Karanlığın efendisi,
- Kötülüğün kaynağı
Ancak bu tanımların çoğu eksik veya yanıltıcıdır.
Gerçekte Erlik Han, Türk mitolojisinin en karmaşık ve en ilginç karakterlerinden biridir.
Peki Erlik kimdir?
Gerçekten şeytan mıdır?
Neden yeraltı dünyasıyla ilişkilendirilmiştir?
Türkler ondan korkuyor muydu?
Bu bölümde Türk mitolojisinin en gizemli figürlerinden biri olan Erlik Han’ı inceleyeceğiz.
Erlik İsminin Anlamı
“Erlik” kelimesinin kökeni hakkında farklı görüşler bulunmaktadır.
Bazı araştırmacılar ismi:
- Güç,
- Erk,
- Hükümranlık
kavramlarıyla ilişkilendirmektedir.
Bu nedenle Erlik:
Güç sahibi hükümdar
veya
Egemen olan
şeklinde yorumlanabilmektedir.
Bu da onun sıradan bir kötü ruh değil, önemli bir kozmik figür olarak görüldüğünü düşündürmektedir.
Erlik İlk Nerede Karşımıza Çıkar?
Erlik özellikle:
- Altay Türkleri,
- Sibirya Türkleri,
- Yakut anlatıları
arasında derlenen mitolojik metinlerde görülmektedir.
Orhun Yazıtları’nda Erlik’in adına açık şekilde rastlanmaz.
Bu nedenle tarihçiler Erlik’i daha çok:
Mitolojik Türk kozmolojisinin bir karakteri
olarak değerlendirmektedir.
Erlik’in En Ünlü Hikâyesi
Bazı yaratılış destanlarında Erlik başlangıçta:
- Göksel dünyada bulunur.
- Kayra Han’ın yanında yer alır.
- Yaratılış sürecinin içindedir.
Ancak zamanla:
- Kibirlenir,
- Kendini üstün görmeye başlar,
- Düzeni bozar.
Bunun sonucunda göksel dünyadan uzaklaştırılır.
Bu anlatı nedeniyle bazı kişiler Erlik’i şeytanla karşılaştırmaktadır.
Erlik Şeytan mıdır?
Bu sorunun cevabı:
Hayır.
En azından İslam’daki şeytan anlamında değildir.
Çünkü:
İslam’daki Şeytan
- Allah’a isyan eder.
- İnsanları saptırmaya çalışır.
- Mutlak kötülükle ilişkilendirilir.
Erlik
- Kozmik düzenin içindedir.
- Yeraltı dünyasını yönetir.
- Tengri’nin rakibi değildir.
- Evreni ele geçirmeye çalışmaz.
Bu nedenle Erlik’i doğrudan şeytan olarak çevirmek doğru değildir.
Erlik Nerede Yaşar?
Mitolojik anlatılara göre Erlik:
- Yeraltı dünyasında yaşar.
- Karanlık âlemlerin hükümdarıdır.
Bazı anlatılarda yeraltı dünyasının:
- 7 kat,
- 9 kat
olduğu söylenmektedir.
Bu katmanların sembolik olduğu düşünülmektedir.
Yeraltı Dünyası Nedir?
Yeraltı dünyası:
- Ölülerin bulunduğu bölge,
- Karanlığın hâkim olduğu alan,
- Ruhların geçtiği âlem
olarak tasvir edilir.
Ancak bu yer her zaman cehennem olarak düşünülmemelidir.
Çünkü Türk mitolojisinde yeraltı dünyası yalnızca cezalandırma yeri değildir.
Aynı zamanda evrenin doğal bir parçasıdır.
Erlik Kötülüğün Kaynağı mıydı?
Bu konu tartışmalıdır.
Bazı anlatılarda Erlik:
- Hastalıklar,
- Acılar,
- Kötü ruhlar
ile ilişkilendirilmektedir.
Ancak Türk mitolojisinde:
Bütün kötülüğün tek kaynağı Erlik’tir
şeklinde bir anlayış bulunmaz.
Bu durum onu birçok dinin şeytan figüründen ayırmaktadır.
Erlik’in Çocukları Var mıydı?
Bazı Altay anlatılarında Erlik’in:
- Oğulları,
- Kızları,
- Yardımcı ruhları
bulunduğu anlatılmaktadır.
Bu varlıklar:
- Hastalık getirebilir,
- İnsanlara zarar verebilir,
- Ruhları etkileyebilir.
Ancak bu hikâyeler farklı bölgelerde farklı şekillerde aktarılmıştır.
Kamlar Neden Erlik’ten Bahseder?
Kamlar, ruhsal yolculuklar sırasında:
- Göğe çıkabilir,
- Yeraltına inebilir
olarak kabul edilirdi.
Bazı anlatılarda kamların:
- Erlik’in dünyasına gittikleri,
- Ruhlarla görüştükleri
anlatılmaktadır.
Bu nedenle Erlik, kam anlatılarında önemli bir figürdür.
Erlik’ten Korkuluyor muydu?
Büyük ölçüde evet.
Çünkü Erlik:
- Ölümle,
- Hastalıkla,
- Talihsizlikle
ilişkilendiriliyordu.
Ancak bu korku:
Mutlak şeytandan korkmak
şeklinde değil,
Güçlü ve tehlikeli bir kozmik varlığa saygı duymak
şeklinde anlaşılmalıdır.
Erlik ve Ülgen Arasındaki İlişki
Türk mitolojisinde en çok karşılaştırılan iki karakter:
- Ülgen
- Erlik
olmuştur.
Ülgen
- Gökle ilişkilidir.
- Işığı temsil eder.
- Düzeni korur.
Erlik
- Yeraltıyla ilişkilidir.
- Ölümü temsil eder.
- Karanlık yönü temsil eder.
Ancak bunlar birbirine eşit güçler değildir.
Bu nedenle Türk mitolojisinde tam anlamıyla bir “iyi-kötü savaşı” bulunmaz.
Erlik Bir Tanrı mıydı?
Bu sorunun cevabı kullanılan tanıma bağlıdır.
Bazı araştırmacılar onu:
Yeraltı dünyasının tanrısı
olarak tanımlar.
Bazıları ise:
Güçlü bir mitolojik hükümdar
olarak değerlendirir.
Bugün akademik çevrelerde kesin bir görüş birliği bulunmamaktadır.
Modern Kültürde Erlik
Son yıllarda Erlik:
- Romanlarda,
- Fantastik hikâyelerde,
- Oyunlarda,
- Dizilerde
sıklıkla kullanılan bir karakter hâline gelmiştir.
Çoğu zaman karanlık ve gizemli bir figür olarak tasvir edilmektedir.
Ancak bu tasvirlerin önemli kısmı modern yorumlardan oluşmaktadır.
Tarihçilerin Genel Görüşü
Bugün tarihçilerin büyük bölümü şu konuda hemfikirdir:
Erlik Han, Türk mitolojisinde yeraltı dünyasıyla ilişkilendirilen önemli bir figürdür.
Ancak:
Onu İslam’daki şeytanla tamamen özdeşleştirmek doğru değildir.
Erlik daha çok:
- Ölüm,
- Yeraltı,
- Karanlık,
- Kozmik denge
ile ilişkilendirilen bir karakterdir.
Sonuç
Erlik Han, Türk mitolojisinin en yanlış anlaşılan figürlerinden biridir.
Her ne kadar:
- Ölüm,
- Hastalık,
- Yeraltı dünyası
ile ilişkilendirilse de, onu doğrudan şeytan olarak tanımlamak doğru değildir.
Erlik, Türk kozmolojisinde evrenin karanlık yönünü temsil eden; ancak yine de kozmik düzenin bir parçası olan güçlü bir mitolojik hükümdardır.
Bu nedenle Erlik’i anlamak, yalnızca bir karakteri tanımak değil; eski Türklerin yaşam, ölüm ve evren hakkındaki düşüncelerini anlamak açısından da büyük önem taşımaktadır.
Bir sonraki bölümde Türk mitolojisinin en sevilen figürlerinden biri olan Umay Ana ile tanışacağız. Çocukları, anneleri ve aileyi koruduğuna inanılan Umay Ana, Türk kültüründeki en güçlü dişil sembollerden biridir.
