Gök Tengri inancının tek tanrılı mı yoksa çok tanrılı mı olduğu konusu, bilim insanları ve araştırmacılar arasında uzun süredir tartışılan ve üzerinde tam bir fikir birliğine varılamamış bir meseledir. Ancak kaynaklar bu durumu şu temel perspektiflerle açıklamaktadır:
1. Tek Tanrılı (Monoteist) Görüş
Pek çok araştırmacı ve tarihçi (özellikle Türkiye’deki bilim insanları), Tengriciliği temelde tek tanrılı bir inanç sistemi olarak kabul eder. Bu görüşün temel dayanakları şunlardır:
- Tengri’nin Mutlaklığı: Tengri; evrenin yaratıcısı, kaderin belirleyicisi ve eşi benzeri olmayan en yüce güçtür.
- Diğer Varlıkların Konumu: Umay, Ülgen ve Erlik Han gibi kutsal varlıklar bağımsız tanrılar değil, Gök Tengri’nin emrindeki “özel melekler” veya yardımcı ruhlar olarak görülür.
- Siyasi Yapı: Özellikle Göktürk Kağanlığı döneminde, hakanın gücünü doğrudan Tengri’den alması (Kut) ve devletin bütünlüğü, tek tanrıcılığın en parlak dönemini yaşamasını sağlamıştır.
2. “Çok Tanrılı Bir Yüz” ve Esneklik
Bazı yabancı araştırmacılar (örneğin Jean-Paul Roux), eski Türk dininin tek tanrıcı bir özü olmakla birlikte çok tanrıcı bir yüzünün de olduğunu savunur. Bu görüşe göre:
- Toplumsal Farklılık: Güçlü imparatorluk dönemlerinde tek tanrıcılık ön plandayken, kavimlerin dağıldığı veya merkezi otoritenin zayıfladığı dönemlerde halk arasında çok tanrıcı eğilimler ve doğa ruhlarına tapınım yüzeye çıkmıştır.
- Kavramsal Esneklik: İslam’daki katı tek tanrı inancının aksine, Türklerdeki Tengri algısı daha esnektir. Kaynaklara göre “Tengri” kelimesi sadece yaratıcı ulu tanrı için değil; bazen fiziksel gökyüzü, bazen de dağ veya ağaç gibi ulu görünen nesneler için de kullanılmıştır.
3. Çok Tanrılı (Politeist) Görüş
Bu inancı çok tanrılı olarak gören veya bu şekilde yorumlayan yaklaşımlar şunlara işaret eder:
- Doğa Ruhları ve İyeler: Doğada bulunan dağ, su ve ağaç gibi her varlığın bir “iyesi” (koruyucu ruhu) olması ve bu ruhlara kurbanlar sunulması, politeist bir görünüm sergiler.
- Panteonun Varlığı: Moğol ve Sibirya Türkleri (Yakutlar, Altaylar) mitolojisinde, farklı gök katlarında oturan ve belirli görevleri olan çok sayıda kutsal varlıktan söz edilir. Örneğin, Altay Türklerinde Kayra Han’ın insanların yaratıcısı olarak gösterilmesi gibi farklı anlatılar mevcuttur.
Özetle; Tengricilik, merkezinde her şeye kadir olan tek bir yaratıcının (Tengri) bulunduğu, ancak bu yaratıcının altında hiyerarşik olarak sıralanan pek çok kutsal varlığın ve ruhun (iyeler, melekler, yardımcı güçler) yer aldığı kendine has, “esnek bir monoteizm” veya “animist unsurlarla bezeli bir tek tanrı inancı” olarak tanımlanabilir.
