Eski Türklerdeki üç ruh inancı (Amin, Sünesün, Sülde), İslamiyet’in kabulünden sonra kurumsal teolojiden ziyade “Halk İslamı” sentezi ve kültürel gelenekler içinde derin izler bırakarak yaşamaya devam etmiştir,.
Bu inancın İslamî döneme yansımaları şu başlıklar altında belirginleşmektedir:
1. Ruhun Yolculuğu ve Ölüm Terminolojisi
Eski Türklerde ruhun ölümden sonra uçup gittiğine veya bir kuş şekline büründüğüne inanılırdı. Bu inanış, İslamiyet kabul edildikten sonra bile Batı Türkleri arasında “sungur boldi” (sungur/şungkur kuşu haline geldi) deyiminin “öldü” anlamında kullanılmaya devam etmesiyle varlığını sürdürmüştür. Ruhun göğe yükselerek “Uçmak” (Cennet) makamına erişmesi algısı, İslam’daki ruhun bekası inancıyla bütünleşmiştir.
2. Defin ve Mezar Gelenekleri
İnsandaki üç ruhun farklı nitelikleri, mezarların konumlandırılmasını ve defin sonrası ritüelleri şekillendirmiştir:
- Mezar Konumu: Gökle ilişkili olan nefes ruhu (Amin) dikkate alındığında mezarlar yüksek tepelere; su çemberi gibi hareket eden gölge ruhu (Sünesün) dikkate alındığında ise akarsu yakınlarına yapılmıştır.
- 40 Gün Geleneği: Ruhun bedeni veya evi hemen terk etmediği, gitmesi gereken yola çıkması için bir süre gerektiği inancı İslamî döneme “ölünün ardından 40 gün beklenmesi” ve bu süreçte yapılan törenler olarak yansımıştır,. Bugün sadece Müslüman Türklerde ve onlardan etkilenen Boşnaklarda görülen mevlid törenleri (ölünün haftası, kırkı, elli ikisi); özünde bu eski ruh inancının devamıdır.
3. Terminolojik ve Kavramsal Dönüşüm
Türkler Müslüman olduktan sonra eski dinî terimlerini yeni inançlarıyla bütünleştirmişlerdir:
- Tanrı Algısı: İlk Türkçe Kuran çevirilerinde (Karahanlı dönemi) Arapça “Allah” yerine sıklıkla Türkçe “Teŋri” ve “İdi” kelimeleri kullanılmıştır,.
- Ahiret Mekanları: İslam’daki Cennet ve Cehennem kavramları için uzun süre eski inançtaki karşılıkları olan Uçmak ve Tamağ terimleri tercih edilmiştir,.
4. Atalar Kültü ve Türbe Ziyaretleri
Eski Türklerdeki “Sülde” (benlik ruhu) ölünce “Yer-Su” ruhuna dönüşür ve doğada kalırdı; bu ruhların yaşayanları koruduğuna inanılırdı,. Bu anlayış, İslamiyet ile birlikte evliya ve yatır kültüne, türbe ziyaretlerine ve bu mekanlarda adak adama geleneklerine evrilmiştir,.
Özetle, eski Türklerin üç ruh inancı İslamiyet’in “tek ruh” anlayışıyla teolojik olarak çelişse de; mezara su dökmek, 40 gün yas tutmak ve mevlid okutmak gibi pratiklerle Türk-İslam kültürünün ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir,,.
