Gök Tengri inancında (Tengricilik) evren, yalnızca fiziksel bir çevre değil; her bir köşesi koruyucu ruhlar ve kişilik sahibi manevî varlıklarla donatılmış canlı bir düzen olarak kabul edilir. Bu inanç sistemindeki ruhlar ve iyeler, doğa ile insan arasındaki kutsal dengeyi temsil ederler.
Kaynaklara göre bu varlıklar şu şekilde kategorize edilebilir:
1. İyeler (Koruyucu Doğa Ruhları)
İye, bir yerin veya varlığın ruhu, bekçisi ve efendisi anlamına gelir. Bu sahiplik mülkiyet değil, manevî bir koruyuculuktur.
- Su İyesi: Pınarların, nehirlerin ve göllerin koruyucusudur. Suların kirletilmesi veya suyun ruhunun kızdırılmasının felaket getireceğine inanılır, bu yüzden su başlarında saygı gösterilir.
- Dağ İyesi: Dağlar göğe en yakın yerler oldukları için kutsal sayılır ve her dağın bir iyesi olduğuna inanılır. Dağ ruhları çok güçlü kabul edilir ve bereket için onlara dua edilir.
- Orman ve Ağaç İyesi: Her ormanın bir bekçisi ve her ağacın bir ruhu vardır. Özellikle yaşlı ağaçlar gök ile yer arasındaki bağı temsil ettiği için dokunulmaz kabul edilir.
- Yer-Su Ruhları: Toprak ve suyla bağlantılı tüm doğa ruhlarının genel adıdır. Türkler kendilerini Gök Ata (Tengri) ile Toprak Ana arasında güvende hissederler.
- Ev İyesi: Ocağın ve ev halkının koruyucu ruhudur; ailenin görünmeyen bir üyesi gibi kabul edilir.
2. İnsanların Üç Ruhu
Tengricilikte insanların (ve hayvanların) birden fazla ruha sahip olduğuna inanılır. Yaygın inanışa göre bir insanda şu üç ruh bulunur:
- Amin Ruhu: Nefes almayı ve vücut ısısını sağlayan yaşam ruhudur. Kişiyi tekrar canlandırabilme özelliğine sahiptir.
- Sünesün Ruhu: Vücudun dışında suya giden, tabiattaki su çemberi gibi bir varlık sürdüren gölge ruhudur. Öldükten sonra yer altına iner ve yeniden doğmak için bir bebekle dünyaya döner.
- Sülde Ruhu: İnsana kişiliğini veren benlik ruhudur. Diğer ruhlar vücudu terk ederse baygınlık olur, ancak sülde ruhu terk ederse ölüm gerçekleşir. Ölümden sonra bu ruh doğada bir cisme girerek “Yer-Su” ruhuna dönüşür ve tekrar dünyaya gelmez.
3. Yüce Ruhlar ve Tanrısal Varlıklar
Tengri’nin yanında evrenin farklı katlarını yöneten veya belirli görevleri olan güçlü varlıklar mevcuttur:
- Ülgen: Gök âleminin (Uçmak) efendisi ve iyiliğin temsilcisidir; Tengri’nin oğlu olarak kabul edilir.
- Umay: Bereket tanrıçasıdır; kadınları, çocukları ve hayvan yavrularını korur.
- Erlik Han: Yer altı âleminin (Tamağ) kağanı ve kötülüğün temsilcisidir. Yer altında yeniden doğmayı bekleyen ruhları kontrol eder.
- Kayra Han: Gök aleminin en yüksek katında oturan, Altay mitolojisinde insanların yaratıcısı olarak görülen yüce bir ruhtur.
- Gün Ana ve Ay Ata: Güneş ve Ay’ın ruhlarıdır; göğün üst katlarında otururlar.
- Yol Tengri: Kaderi, mutluluğu ve yolları denetleyen ruhtur.
4. Diğer Manevî Varlıklar
- Körmöz: Ölmüş şamanların ruhlarıdır; yaşayan şamanlara rehberlik eder ve yeni ölen ruhlara yol gösterirler.
- Çor: Dengeyi bozan, bedensel ve ruhsal hastalıklar getiren kötü ruhlardır.
- Ozor ve Ongunlar: Ataların bir süre doğada dolaşan ruhlarıdır ve şamanların en önemli yardımcılarıdır.
Tengrici bir insan için doğa ruhlarla dolu olduğu için savurganlık yapmamak, doğadan sadece ihtiyacı olanı almak ve her zaman ruhların rızasını gözetmek temel bir ahlak kuralıdır.
