Tengricilik inancına göre insan ve hayvanların birden çok ruha sahip olduğuna inanılır ve genel kabul her insanın üç ruha sahip olduğu yönündedir. Bu ruhların adları, nitelikleri ve sayıları bazı kavimlerde (örneğin Samoyetlerde kadınlar için dört, erkekler için beş) değişiklik gösterse de, temel olarak kabul edilen üç ruhun özellikleri şunlardır:
1. Amin Ruhu (Nefes/Hayat Ruhu)
- İşlevi: İnsana nefes almayı ve vücut ısısını sağlayan yaşam ruhudur.
- Özelliği: Kişiyi tekrar canlandırabilme gücüne sahiptir. Kaşgarlı Mahmud’un “nefes ruhu” olarak tarif ettiği “Özüt” ruhu ile aynı kabul edilir.
- Farklılığı: Yer altı dünyasında yaşayan halkın insanlardan en büyük farkı, onlarda vücut ısısını üreten bu “ami ruhunun” eksik olmasıdır; bu yüzden tenleri çok beyaz, kanları ise çok koyu renklidir.
2. Sünesün Ruhu (Gölge/Serbest Ruh)
- İşlevi: Vücudun dışında, özellikle suyun içinde hareket eden ve tabiatta bir su çemberi gibi varlık sürdüren gölge ruhudur.
- Ölüm Sonrası: İnsan ölünce bu ruh yer altı dünyasına iner.
- Döngüsü: Tekrar dünyaya gelmesi gerektiğinde bir kaynaktan çıkar ve yeni doğan bir bebeğin içine girerek canlandırma çemberini sürdürür. Eğer bu ruh ölmeden önce yer altına kayarsa, kişi hastalanır ve bir şamanın (kam) Erlik Han ile pazarlık yaparak ruhu geri getirmesi gerekir. Yer altı yolunu bulamayan sünesün ruhlarının kötücül “Çor” ruhlarına dönüşebileceğine inanılır.
3. Sülde Ruhu (Benlik Ruhu)
- İşlevi: İnsana kişiliğini ve karakterini veren benlik ruhudur.
- Yaşamla Bağı: Diğer ruhlar vücudu terk ettiğinde sadece baygınlık veya komaya yol açarken, sülde ruhu vücudu terk ederse insan ölür.
- Ölüm Sonrası: İnsan ölünce bu ruh doğada bir cisme girerek “Yer Su” ruhu haline gelir. Sünesün ruhunun aksine, sülde ruhu tekrar dünyaya gelmez ve bir bebekle reenkarne olmaz. Şamanların en önemli yardımcıları olan Ozor ve Ongun ruhları, aslında doğada dolaşan ataların bu sülde ruhlarıdır.
Mezar ve Cenaze Geleneklerine Etkisi: Bu üç ruh inancı, eski Türklerde mezarların konumunu da belirlemiştir. Vücudun dışındaki sular yoluyla hareket eden süne ruhunu dikkate alanlar mezarlarını akarsu yakınlarına; gök ile ilişkisi olan nefes ruhunu (ami) dikkate alanlar ise mezarlarını yüksek tepelere yapmışlardır. Ayrıca ruhun ölümden sonra uçup gittiğine inanıldığı için, ölmek yerine “sungur/şungkur (bir kuş türü) oldu” deyimi kullanılmıştır.
