Gök Tengri inancındaki Uçmak ve Tamağ kavramları, İslam’daki Cennet ve Cehennem tasavvurlarıyla temel yapı, işlev ve ahlaki karşılıklar açısından önemli ölçüde örtüşmektedir. Her iki inanç sisteminde de ölümden sonra ruhun dünyadaki amellerine göre ödüllendirileceği veya cezalandırılacağı iki zıt mekan anlayışı hakimdir.
Bu iki inanç sistemi arasındaki örtüşme noktaları şu başlıklarda toplanabilir:
1. Temel İşlev: Ödül ve Ceza Mekanları
Her iki inançta da ölüm sonrası yaşam, bir hesaplaşma ve karşılık bulma evresidir.
- Uçmak (Cennet): İyi insanların, kahramanların ve ataların ruhlarının ulaştığı aydınlık, huzurlu ve Tengri’nin himayesinde olan mekan olarak tanımlanır. İslam’daki “Cennet” kavramının Türkçe karşılığı olarak kabul edilmiş ve erken dönem Türkçe Kuran çevirilerinde de bu anlamda kullanılmıştır.
- Tamağ / Tam (Cehennem): Günahkarların, dengeyi bozanların ve yer altı dünyasına ait kötü ruhlarla iş birliği yapanların gittiği karanlık, soğuk ve yer altında bulunan cezalandırılma yeridir.
2. Kozmolojik Konumlandırma (Yukarı ve Aşağı)
Tengricilik ve İslam, ahiret mekanlarını benzer bir dikey hiyerarşi içinde konumlandırır:
- Gök ve Işık: Uçmak, yeryüzünden çok daha aydınlık olan “Gök âlemi”nde bulunur. İslam’da da Cennet genellikle yücelik ve ilahi ışıkla ilişkilendirilir. Hakanların ruhlarının “sungur oldu” (bir kuş gibi uçtu) denilerek göğe yükseldiğine inanılması, bu yücelik algısının bir sonucudur.
- Yer Altı ve Karanlık: Tamağ, dünyanın altındaki “Yer altı âlemi”dir. Güneşin ve ayın ışığının çok az olduğu, karanlık bir yapısı vardır. Bu durum, İslam’daki derinlik ve karanlık içeren cehennem tasviriyle benzerlik gösterir.
3. Yönetici ve Yargılayıcı Figürler
Her iki sistemde de bu mekanların başında otorite sahibi varlıklar bulunur:
- Ülgen ve Erlik: Uçmak’ın (gök aleminin) efendisi iyiliğin temsilcisi Ülgen iken; yer altı aleminin (Tamağ) mutlak hâkimi ve cezalandırıcı otoritesi Erlik Han‘dır.
- Yargılama: Sibirya Türklerinin inançlarında, yer altı âleminde insanların ruhları hakkında kararlar veren Arah ve Toyer gibi hâkim ruhların bulunması, İslam’daki mizan ve hesap verme inancıyla paralellik gösterir.
4. Ahlaki Temel ve Geçiş Süreci
Türklerin İslamiyet’e geçiş sürecinde bu kavramlar birbirinin yerine kullanılarak kültürel bir süreklilik sağlanmıştır:
- Ahlak Ekseni: Her iki inançta da bu mekanlara gidiş, bireyin dünyadaki ahlaki tutumuna (iyilik yapmak, dengeyi korumak veya bozmak) bağlıdır.
- Terimsel Süreklilik: Karahanlılar dönemindeki Kuran tercümelerinde “Cennet” yerine sıklıkla Uçmak, “Cehennem” yerine ise Tamağ veya Tam kelimeleri tercih edilmiştir. Bu durum, Türklerin eski inançlarındaki ahiret algısını yeni dinleriyle kolayca bütünleştirdiklerini ve bir “Halk İslamı” sentezi oluşturduklarını gösterir.
Buna rağmen, Tengricilikteki “üç ruh” inancı (ami, süne, sülde) ve kötü ruhların yer altına inemeyip tabiatta dolaşması (Çor) gibi detaylar, İslam’daki tek ruh ve berzah alemi anlayışından ayrılan özgün unsurlardır.
