Eski Türklerde ve Moğollarda insanların birden fazla ruha sahip olduğuna inanılırdı ve genel kabul her insanın üç ana ruhu olduğu yönündedir,. Bu ruhlar; işlevleri, ölümden sonraki akıbetleri ve insan yaşamı üzerindeki etkileri bakımından belirgin farklara sahiptir:
1. Amin Ruhu (Nefes / Hayat Ruhu)
- Temel İşlevi: Bu ruh, insana nefes almayı ve vücut ısısını sağlar. Yaşamın devamlılığı için zaruridir ve kişiyi “tekrar canlandırma” gücüne sahiptir.
- Ayırt Edici Özelliği: Yer altı dünyasında yaşayan varlıkların insanlardan en büyük farkı, onlarda vücut ısısını üreten bu “ami” ruhunun eksik olmasıdır. Bu eksiklik nedeniyle yer altı halkının tenleri bembeyaz, kanları ise çok koyu renklidir.
- İsimlendirme: Türklerde bu ruhun karşılığının “Özüt” olduğu düşünülür; Kaşgarlı Mahmud da “Özüt”ü nefes ruhu olarak tarif etmiştir.
2. Sünesün Ruhu (Gölge / Serbest Ruh)
- Temel İşlevi: Vücudun dışında, özellikle suyun içinde hareket eden ve doğadaki su çemberi gibi bir varlık sürdüren gölge ruhudur.
- Ölüm ve Yaşam Döngüsü: İnsan ölünce bu ruh yer altı dünyasına iner. Yeniden dünyaya gelmesi gerektiğinde bir su kaynağından çıkarak yeni doğan bir bebeğin içine girer.
- Şamanik Müdahale: Eğer bir kişinin sünesün ruhu o ölmeden önce yer altına kayarsa kişi hastalanır. Bu durumda bir Şaman (Kam), yer altı efendisi Erlik Han ile pazarlık yaparak ruhu geri getirmeye çalışır; başaramazsa hasta ölür. Yolunu bulamayan bazı sünesün ruhlarının kötücül “Çor” ruhlarına dönüşebileceğine inanılır.
3. Sülde Ruhu (Benlik Ruhu)
- Temel İşlevi: Bir insana kişiliğini ve karakterini veren asıl benlik ruhudur.
- Yaşamla Bağı: Diğer iki ruh (amin ve sünesün) vücudu terk ettiğinde sadece baygınlık, bilinç kaybı veya koma oluşurken; sülde ruhu vücudu terk ederse insan doğrudan ölür.
- Ölümden Sonraki Durumu: İnsan öldüğünde bu ruh doğada bir cisme girerek “Yer Su” ruhuna dönüşür. Sünesün ruhunun aksine, sülde ruhu tekrar dünyaya gelmez ve bir bebekle reenkarne olmaz.
- Kültürel Rolü: Ataların doğada dolaşan bu sülde ruhlarına “Ozor” veya “Ongun” denir; bunlar Şamanların törenlerdeki en önemli yardımcılarıdır.
Özetle farklar: Amin ruhu biyolojik canlılığı (ısı ve nefes) temsil ederken, Sünesün ruhu yer altı ve doğum arasındaki döngüsel yolculuğu simgeler,. Sülde ruhu ise bireyin kalıcı karakteridir ve öldükten sonra doğanın bir parçası (Yer-Su) haline gelerek döngüden çıkar.
