Gök Tengri inancında (Tengricilik) ahlak kavramı, semavi dinlerdeki “günah-sevap” terazisinden ziyade, evrendeki kutsal dengeyi (uyumu) korumak, doğaya saygı göstermek ve toplumsal dayanışmayı sürdürmek temelleri üzerine kuruludur,,. Bu inanç sisteminde ahlak, bireyin sadece yaratıcıya karşı değil, tüm evrene ve topluma karşı olan sorumluluklarını kapsayan geniş bir hayat felsefesidir.
Kaynaklara göre bu inançtaki ahlak anlayışının temel taşları şunlardır:
1. Doğa ile Uyum ve Ekolojik Etik
Tengrici bir insan için doğa sadece fiziksel bir ortam değil, ruhlarla dolu canlı bir düzendir,.
- İhtiyaç Kadar Tüketim: Doğadan sadece kendine ve ailesine yetecek kadarını almak esastır; savurganlık yapmak Tengri’yi ve Yer-Su ruhlarını öfkelendiren büyük bir ahlaki hata kabul edilir,.
- Doğaya Saygı: Gereksiz yere bir ağacı kesmek, suyu kirletmek veya bir hayvanı incitmek, o yerin koruyucu ruhuna (İye) karşı yapılmış bir saygısızlık sayılır,. Bu denge bozulduğunda hem bireyin hem de toplumun zarar göreceğine inanılır,.
- Rıza ve Minnet: Doğadan bir şey alındığında (örneğin avlanırken), bunun doğa ruhlarının rızasıyla olduğuna inanılır ve onlara minnet duyulur.
2. Kişisel ve Toplumsal Enerji: Buyan ve Rüzgâr Tayı
Ahlaki davranışlar, kişinin manevi gücüyle doğrudan ilişkilendirilir:
- Rüzgâr Tayı (Kişisel Güç): İnsanın doğru kararlar vermesini ve mantıklı olmasını sağlayan kişisel enerjisidir. Eğer bir kişi gücünü kötü niyetleri için kullanır ve evrensel dengeyi bozarsa, “Rüzgâr Tayı” zayıflar. Bu durum, kötülük yapanın aslında kendine zarar verdiği bir tür karma felsefesiyle açıklanır.
- Buyan (Toplumsal Enerji): Kişinin ahlaklı yaşaması, atalarına saygı göstermesi ve doğayı korumasıyla artan manevi kazançtır. Bir topluluktaki tek bir kişinin yaptığı ahlaki hata, tüm kavmin Buyanını zayıflatabilir; bu yüzden bireyler birbirlerine karşı da hata yapmamaya büyük özen gösterirler.
3. Temel Değerler ve Sosyal Ahlak
- İnsan ve Doğa Sevgisi: İnancın özünde doğa ve insan sevgisi yer alır. İyilik, aile bağları, birlik ve dayanışma en çok vurgulanan değerlerdir.
- Cinsiyet Eşitliği: Tengricilikte kadının toplumdaki statüsü erkeğinkinden alt değildir; ahlaki ve sosyal planda kadın ve erkek eşit kabul edilir.
- Atalar Kültü: Ölen ataların ruhlarına saygı göstermek ve onların mirasını (töreyi) yaşatmak ahlaki bir zorunluluktur,.
4. Töre ve Adalet
Hükümdarlar (Kağanlar), Tengri’den aldıkları yönetim yetkisini (Kut) ancak adaletli oldukları ve töreyi korudukları sürece ellerinde tutabilirler,. Eğer bir lider adaletten saparsa, Tengri’nin Kut’u geri alacağına ve o toplumun felaketlerle cezalandırılacağına inanılır.
Özetle, Gök Tengri inancında ahlaklı olmak; doğayı incitmemek, ataların geleneğine saygı duymak, yalan söylememek ve evrendeki o büyük dengeyi bozacak her türlü aşırılıktan kaçınmaktır.
