Giriş
İnsanlık tarihi boyunca insanlar evrenin özünü anlamaya çalışmıştır. Gökyüzüne bakan her medeniyet, yıldızların, gezegenlerin ve görünmeyen güçlerin ardındaki gerçeği açıklayabilmek için çeşitli fikirler geliştirmiştir.
Bu arayışın sonucunda ortaya çıkan kavramlardan ikisi:
- Eski Türklerin Tengri anlayışı,
- Antik Yunan düşüncesindeki Eter (Aether) kavramıdır.
Peki bu iki kavram arasında bir ilişki kurulabilir mi?
Tengri ile eter aynı şeyi mi ifade etmektedir?
Yoksa yalnızca bazı yüzeysel benzerliklere sahip iki farklı düşünce sistemi midir?
Eter (Aether) Nedir?
Eter kavramı özellikle Antik Yunan felsefesinde önemli bir yere sahiptir.
Eski Yunan düşünürleri evrenin temel yapı taşlarını açıklamaya çalışırken dört temel unsurdan söz etmişlerdir:
- Toprak
- Su
- Hava
- Ateş
Daha sonra bazı filozoflar göklerin bu dört unsurdan farklı bir maddeden oluştuğunu ileri sürmüştür.
Bu beşinci öz veya maddeye:
Aether (Eter)
adı verilmiştir.
Aristoteles’in Eter Anlayışı
Antik Yunan filozofu Aristoteles’e göre:
- Dünya dört elementten oluşuyordu.
- Gökyüzü ise eterden meydana geliyordu.
Eter:
- Kusursuzdu.
- Bozulmazdı.
- Sonsuzdu.
- Göksel hareketlerin temelini oluşturuyordu.
Bu nedenle eter, sıradan maddelerden farklı bir varlık olarak kabul edilmiştir.
Modern Fizikte Eter Teorisi
- yüzyılda fizikçiler ışığın boşlukta nasıl yayıldığını açıklamak için yeniden eter kavramını kullanmışlardır.
Onlara göre:
- Tüm uzayı dolduran görünmez bir ortam vardı.
- Işık bu ortam içerisinde hareket ediyordu.
Bu görüşe:
Luminiferous Ether (Işık Taşıyan Eter)
adı verilmiştir.
Ancak daha sonra yapılan deneyler bu teoriyi desteklememiştir.
Michelson-Morley Deneyi ve Eterin Sonu
1887 yılında gerçekleştirilen Michelson-Morley Deneyi, fizik tarihinin en önemli deneylerinden biri olarak kabul edilir.
Bu deney:
- Eterin varlığını tespit etmeyi amaçlamıştır.
- Beklenen sonuçları vermemiştir.
Daha sonra Einstein’ın Özel Görelilik Teorisi ile birlikte fiziksel eter fikri büyük ölçüde terk edilmiştir.
Günümüzde bilimsel fizik, klasik eter teorisini kabul etmemektedir.
Tengri Nedir?
Göktengri inancında Tengri:
- Evrenin yaratıcısıdır.
- En yüce güçtür.
- Kozmik düzenin kaynağıdır.
- İnsan ve doğa üzerinde ilahi otorite sahibidir.
Tengri bir madde veya fiziksel ortam değildir.
Daha çok:
- İlahi güç,
- Kozmik düzen,
- Yaratıcı irade
olarak düşünülmektedir.
Tengri ile Eter Arasındaki Benzerlikler
Bu iki kavramın zaman zaman ilişkilendirilmesinin nedeni bazı ortak çağrışımlardır.
Görünmez Olmaları
Hem eter hem de Tengri gözle görülebilen şeyler değildir.
İkisi de görünmeyen bir gerçekliği temsil eder.
Evrenle İlişkili Olmaları
Her iki kavram da evrenin yapısını açıklamaya yönelik düşüncelerin merkezinde yer almıştır.
Gökyüzü ile Bağlantıları
Eter göksel âlemin maddesi olarak görülürken, Tengri de gökle ilişkilendirilmektedir.
Bu nedenle insanlar arasında benzetmeler yapılabilmektedir.
Temel Farklar Nelerdir?
Benzerliklerden daha önemli olan nokta farklılıklardır.
Eter Bir Maddeydi
Antik filozoflar eteri:
- Fiziksel,
- Kozmik,
- Maddesel
bir unsur olarak düşünmüşlerdir.
Tengri Bir Varlıktır
Tengri ise:
- Bilinç sahibi kabul edilir.
- İrade sahibidir.
- Yaratıcıdır.
- Ahlaki düzenle ilişkilendirilir.
Bu nedenle Tengri bir madde değil, metafizik bir varlık olarak değerlendirilir.
Modern Spiritüel Yorumlar
Günümüzde bazı kişiler:
- Tengri = Evrensel enerji
- Tengri = Kozmik bilinç
- Tengri = Eter alanı
gibi yorumlar yapmaktadır.
Ancak bu yorumlar tarihî Tengriciliğin öğretilerinden değil, modern spiritüel yaklaşımlardan kaynaklanmaktadır.
Eski Türk kaynaklarında Tengri’nin eter benzeri bir madde olduğu yönünde bir bilgi bulunmamaktadır.
Eski Türklerde “Gök” Ne Anlama Geliyordu?
Burada önemli bir ayrıntı bulunmaktadır.
Eski Türkçede “Tengri” kelimesi yalnızca fiziksel göğü ifade etmiyordu.
Kelime zaman zaman:
- Gökyüzü,
- Kader,
- İlahi otorite,
- Kozmik düzen
anlamlarında da kullanılabiliyordu.
Bu nedenle Tengri, yalnızca gökte bulunan bir varlık olarak değil, daha soyut bir ilke olarak da yorumlanabilmektedir.
Bilimsel Bir Bağlantı Var mı?
Hayır.
Günümüzde:
- Tengri ile eter arasında,
- Tengricilik ile antik Yunan fiziği arasında,
bilimsel olarak kurulmuş bir bağlantı bulunmamaktadır.
İki kavram farklı kültürlerde, farklı amaçlarla ortaya çıkmıştır.
Felsefi Bir Bağlantı Kurulabilir mi?
Evet.
Felsefi açıdan bazı insanlar şu ortak noktaya dikkat çekmektedir:
Evrenin görünen kısmının arkasında daha derin bir gerçeklik olabilir.
Antik Yunan düşünürleri bu fikri eterle açıklamaya çalışırken, eski Türkler ilahi düzen ve Tengri kavramıyla açıklamış olabilir.
Ancak bu yalnızca yorum düzeyinde bir benzerliktir.
Sonuç
Tengri ile antik eter kavramı arasında tarihsel veya bilimsel bir bağlantı bulunmamaktadır.
Eter:
- Evreni doldurduğu düşünülen fiziksel bir ortamdır.
Tengri ise:
- Eski Türk inanç sistemindeki yüce yaratıcıdır.
Her iki kavram da görünmeyen ve evrenle ilişkili gerçeklikleri açıklamaya çalışsa da, biri fiziksel bir teoriye, diğeri ise metafizik bir inanç sistemine aittir.
Bu nedenle Tengri ile eter aynı şey değildir. Ancak her ikisi de insanlığın evrenin ardındaki büyük gizemi anlama çabasının farklı dönemlerde ortaya çıkmış iki önemli örneği olarak değerlendirilebilir.
