Gök Tengri inancına göre insan, her biri ölümden sonra farklı bir kadere sahip olan üç ayrı ruhtan oluşur. Bu ruhların ölüm sonrası yolculukları ve doğadaki döngüleri şu şekildedir:
1. Amin Ruhu (Nefes/Hayat Ruhu)
- İşlevi: Bu ruh insana nefes almayı ve vücut ısısını sağlar; kişiyi tekrar canlandırabilme özelliğine sahiptir.
- Yolculuğu: Öldükten sonra bu ruhun gökyüzü ile ilişkilendirildiği görülür. Eski Türklerde mezar yerleri seçilirken, “nefes ruhu” dikkate alınarak mezarların yüksek tepelere yapıldığına dair kanıtlar mevcuttur.
- Ayırt Edici Özelliği: Yer altı dünyasında yaşayan halkın insanlardan en büyük farkı, onlarda vücut ısısını üreten bu “ami” ruhunun eksik olmasıdır; bu nedenle yer altı sakinleri çok beyaz tenli ve koyu kanlı olarak tasvir edilir.
2. Sünesün Ruhu (Gölge/Serbest Ruh)
- İşlevi: Vücudun dışında suyun içinde hareket eden ve tabiattaki su çemberi gibi bir varlık sürdüren gölge ruhudur.
- Yolculuğu: İnsan öldüğünde bu ruh yer altı dünyasına (Tamağ) iner. Burada yeniden doğmayı bekleyen ruhlar, yer altı âleminin efendisi olan Erlik Han‘ın kontrolündedir.
- Döngüsü: Tekrar dünyaya gelmesi gerektiğinde bir su kaynağından çıkar ve yeni doğan bir bebeğin içine girerek yaşam döngüsünü sürdürür. Eğer bir sünesün ruhu yeraltına giden yolu bulamazsa, dengeyi bozan kötücül “Çor” ruhlarına dönüşebilir; bu durumda bir şamanın (kam) bu ruhu tekrar yola getirmesi gerekir.
3. Sülde Ruhu (Benlik Ruhu)
- İşlevi: Bir insana kişiliğini ve asıl karakterini veren benlik ruhudur. Diğer ruhların vücudu terk etmesi baygınlığa yol açarken, sülde ruhunun terk etmesi doğrudan ölümle sonuçlanır.
- Yolculuğu: Öldükten sonra bu ruh doğada bir cisme (taş, ağaç vb.) girerek bir “Yer-Su” ruhuna dönüşür. Sünesün ruhunun aksine, sülde ruhu tekrar dünyaya gelmez ve insan olarak reenkarne olmaz.
- Kültürel Rolü: Ataların doğada dolaşan bu sülde ruhlarına Ozor veya Ongun denir. Bu ruhlar şamanların törenlerdeki en önemli yardımcılarıdır ve yeni ölen ruhlara gitmeleri gereken yere kadar yol gösteren “Körmöz”ler (ölmüş şaman ruhları) ile benzer görevler üstlenebilirler.
Bu inanç sistemi, ölümden sonra ruhun kuş olup uçtuğu (sungur oldu) algısıyla birleşerek Türklerin İslamiyet’teki cennet (Uçmak) ve ruhun bekası anlayışını benimsemelerini kolaylaştırmıştır.
