Tengricilikte yaratılış, her şeyin efendisi olan yüce yaratıcı Tengri merkezli bir kozmoloji ile açıklanır. Bu inanç sisteminde evrenin ve insanın varoluşuna dair temel kabuller şunlardır:
1. Kozmik Yaratılış (Gök, Yer ve İnsan)
En eski yazılı kaynak olan Orhun Yazıtları’nda yaratılış süreci şu veciz ifadeyle özetlenir: “Üstte mavi gök, aşağıda yağız yer kılındığında, ikisinin arasında insanoğlu kılınmış”,. Bu ifadeye göre:
- Yaratılış hiyerarşisinde önce fiziksel evrenin temel direkleri olan Gök ve Yer var edilmiş, ardından bu iki alem arasında yaşayacak olan insan yaratılmıştır,.
- Evren, insanların yaşadığı yeryüzünün yanı sıra, yedişer kattan oluşan (bazı kaynaklarda gök 17, yer altı 9 kat) bir “Gök alemi” ve “Yer altı alemi” şeklinde tasavvur edilir.
- Dünya, durmadan dönen, eskiyen ve yenilenen bir çember olarak görülür; bu çember güneşin hareketini, mevsimleri ve ruhların reenkarne olduğu yaşam döngüsünü kapsar.
2. İnsanın Yaratılışı ve Ruh
İnsanın yaratılışına dair mitolojik anlatılar, fiziksel maddelerin ruh ile birleşmesini vurgular:
- Tengri, insanı ateş, su ve rüzgârdan yaratmış ve içine ruh üflemiştir.
- Altay Türklerinin yaratılış efsanesinde, göğün en yüksek katındaki altın tahtında oturan Kayra Han, insanların asıl yaratıcısı olarak betimlenir.
- İnsanların sadece etten kemikten ibaret olmadığına, Tengri tarafından bahşedilen ve ölümden sonra yaşamaya devam eden birden fazla ruha (Amin, Sünesün, Sülde) sahip olduğuna inanılır,.
3. Tengri’nin Mutlaklığı ve İrade
Tengri, yaratılışın hem mimarı hem de sürdürücüsüdür:
- O, zamanı bizzat yaşayan, ölümsüz ve tek yaratıcıdır; insanoğlu ise ölmek üzere yaratılmıştır.
- Yaratma eylemi Tengri’nin dilemesiyle gerçekleşir; Türklerdeki “Tanrı öyle diledi” deyimi, O’nun yaratıcı iradesini simgeler,.
- Gök Tanrısı bazen bir hükümdar gibi düşünülerek “Tengri-Han” (Tanrı Han) olarak da adlandırılır ve evrenin düzenini bizzat tanzim eder.
Özetle Tengricilikte yaratılış; kaostan düzene geçişi, Tengri’nin iradesiyle Gök ve Yer’in ayrılmasını ve bu kutsal dengenin ortasında insanın manevi bir cevher (ruh) ile var edilmesini ifade eder,.
