Gök Tengri inancında hem bu dünyada hem de ölümden sonraki süreçte geçerli olan belirgin bir ödül ve ceza anlayışı mevcuttur. Ancak bu anlayış, semavi dinlerdeki “günah-sevap” terazisinden ziyade, evrendeki kutsal denge (uyum) ve kişisel güç (enerji) kavramları üzerine inşa edilmiştir.
Kaynaklara göre bu inançtaki ödül ve ceza mekanizmaları şu şekildedir:
1. Bu Dünyadaki Ödül ve Cezalar
Tengricilikte insanın yaşam kalitesi ve başına gelen olaylar, doğayla ve ruhlarla kurduğu bağın bir ödülü veya cezası olarak görülür:
- Kut ve Başarı (Ödül): Tengri, dürüst ve adil kişilere, özellikle de toplumu yöneten kağanlara “Kut” adı verilen kutsal bir yaşam gücü ve yetki verir. Tengri’nin rızasını kazanan hükümdarlar savaşlarda zafer kazanır, halkı refah içinde yaşar ve Tengri tarafından her türlü tehlikeden korunur.
- Buyan ve Rüzgâr Tayı (Ödül): Kişi ahlaklı yaşadığında, atalarına saygı gösterdiğinde ve doğaya zarar vermediğinde “Buyan” (toplumsal enerji) ve “Rüzgâr Tayı” (kişisel güç) adı verilen manevi güçleri artar. Bu da kişinin doğru kararlar vermesini ve sağlıklı olmasını sağlar.
- Kut’un Geri Alınması ve Felaketler (Ceza): Eğer bir kağan adaletten saparsa veya halk geleneklerini unutursa Tengri verdiği “Kut”u geri alır. Bu durumun cezası olarak kıtlık, salgın hastalıklar, iç savaşlar ve askeri yenilgiler ortaya çıkar.
- Doğa Ruhlarının (İyeler) Gazabı: Doğaya (suya, ağaca, dağa) saygısızlık edenlerin bizzat Yer-Su ruhları tarafından cezalandırılacağına inanılır. Örneğin, kutsal bir kayanın düşmana verilmesi veya suların kirletilmesi sonucu toprakların bereketsizleşmesi büyük bir toplumsal ceza olarak kabul edilir.
2. Ölümden Sonraki Ödül ve Ceza: Uçmak ve Tamağ
Ruhun ölümden sonraki yolculuğu, kişinin dünyadaki yaşamına göre şekillenir:
- Uçmak (Cennet): İyi ve dürüst insanların, kahramanların ve ataların ruhlarının ulaştığı gök âlemidir. Burası Tengri’nin himayesinde, aydınlık, huzurlu ve hiç dokunulmamış bir doğaya sahip olan bir ödül mekânıdır.
- Tamağ / Tam (Cehennem): Yer altı âleminde bulunan, karanlık ve cezalandırılma yeridir. Yer altı dünyasının hükümdarı Erlik Han, burada ruhlar üzerinde tasarruf sahibidir. Kötülük yapanların, dengeyi bozanların ve yer altı dünyasına ait kötü ruhlarla (Çor) iş birliği yapanların buraya gideceğine inanılır.
- Ruhun Döngüsü: Bazı anlayışlarda kötü ruhların veya görevini tamamlamamış olanların “canlandırma çemberinin” dışında bırakılarak sonsuza dek tabiatta amaçsızca dolaşmakla cezalandırılacağı belirtilir.
3. Yargılayıcı Güç Olarak Tengri ve Erlik
Tengri, “her şeyi gören ve kanunları koyan” mutlak hakimdir. Kişiler Tengri korkusuyla lanetlenmekten ve cezalandırılmaktan çekinirler. Öte yandan yer altı dünyasında ruhların akıbeti hakkında karar veren hakim derecesinde ruhların (örneğin Arah, Toyer) bulunduğu da Yakut ve Altay Türklerinin inançlarında yer alır.
Sonuç olarak; iyilik yapmak dengeyi korumak, kötülük yapmak ise bu dengeyi bozmaktır. Ödül; huzurlu bir yaşam ve ebedi aydınlık (Uçmak) iken; ceza; kaosa düşmek, hastalık ve yer altının karanlığıdır (Tamağ).
