Eski Türk inancında bereket, doğum ve yaşamın sembolü olan Umay Ana‘nın (Iduk Umay) koruyucu özellikleri, günümüzde Türk halk kültüründe dinî kimliğinden sıyrılarak birer halk âdeti veya “anane” olarak yaşatılmaya devam etmektedir.
Kaynaklara göre Umay Ana’nın koruyuculuğuyla ilişkilendirilen ve bugün hâlâ sürdürülen başlıca gelenekler şunlardır:
- Doğum ve Loğusalık Âdetleri: Yeni doğum yapmış (loğusa) kadınların başına kırmızı kurdele bağlanması, günümüzde yaşayan en belirgin Tengrici geleneklerden biridir. Bu uygulama, anneyi ve bebeği kötü ruhlardan koruma amacını taşır.
- Düğün Ritüelleri: Gelinlerin yeni evlerine girerken başlarının üzerine ayna konulması ve üzerlerinden kuruyemiş, pirinç veya boğday gibi gıdaların saçılması (saçı geleneği), bereket getirmesi ve koruma sağlaması için uygulanan kadim yöntemlerdir.
- Çocukların ve Yavruların Korunması: Umay Ana, mitolojik olarak sadece insan yavrularını değil, hayvan yavrularını da koruyan bir figürdür. Günümüzde bu koruma işlevi, çocuklara yönelik çeşitli nazarlıklar ve “alkış” (dua) niteliğindeki iyi dileklerle kültürel bellekte yer tutar.
- Terminolojik Süreklilik: Eski Türk yazıtlarında hükümdar annelerinin “Umay gibi” (Umay teg) denilerek onurlandırılması, kadının toplumdaki saygın ve koruyucu statüsünün bir göstergesidir. Bu saygınlık, günümüz Türk toplumunda anneye verilen kutsal değerde izlerini sürdürmektedir.
Özetle; Umay Ana’nın ruhanî kimliği zamanla arka plana itilmiş olsa da, anne ve çocuk sağlığını korumaya yönelik pratikler, düğün ve doğum gelenekleri içinde “halk İslamı” veya yerel örflerle harmanlanarak canlılığını korumaktadır.
