Gök Tengricilik (Tengrizm) ile Şamanizm, birbirleriyle iç içe geçmiş olsalar da akademik perspektifte ve inancın özü bakımından birbirinden farklı kavramlardır. Eski Türklerin inanç sistemine dair yapılan araştırmalar, bu iki kavram arasındaki temel farkları şu şekilde ortaya koymaktadır:
1. Din ve Teknik Farkı
- Gök Tengricilik Bir Din Sistemidir: Tengricilik; evrenin yaratıcısı olan tek bir yüce güce (Tengri) dayanan, ahlaki kuralları, kozmolojisi (gök, yer, yeraltı) ve toplumsal düzeni (Kut, Töre) olan müstakil bir inanç sistemidir.
- Şamanizm Bir Teknik veya Kültürdür: Pek çok araştırmacıya ve dinler tarihçisi Mircea Eliade’ye göre Şamanizm, bir dinden ziyade bir “esrime ve vecd tekniğidir”. Şaman (Kam), ruhlar âlemi ile iletişim kurabilen, transa geçerek şifa veren veya bozulan dengeyi düzelten bir aracıdır.
2. İbadet ve Aracı Gerekliliği
- Doğrudan İletişim: Gök Tengri inancında bireylerin günlük duaları ve Tanrı’ya yakarışları için bir aracıya (Şaman/Kam) ihtiyaçları yoktur; Tengri’ye her yerden doğrudan dua edebilirler.
- Kam’ın Rolü: Şamanlar (Kamlar), sadece toplumsal bir felaket, ağır bir hastalık veya ruhlar âlemiyle özel bir pazarlık yapılması gereken (örneğin yeraltına kaçan bir ruhu geri getirmek) durumlarda devreye girer.
3. Tarihsel ve Köken Farklılıkları
- İsimlendirme Karışıklığı: Eski Türklerin inancı uzun süre Batılı kaynaklarda “Türk Şamanizmi” olarak adlandırılmıştır. Ancak 1990’lardan itibaren, bu inancın merkezinde Tengri olduğu için “Tengrizm” terimi daha yaygın ve doğru bir kullanım olarak kabul görmeye başlamıştır.
- Köken Tartışması: Bazı bilim adamları Şamanizmin Türklerin öz dini olmadığını, Türklerin en eski ve asıl dininin “Gök Tanrı İnanç Sistemi” olduğunu savunur. Şamanizmin, Türkler arasına daha çok Budizm ve komşu kavimlerin etkisiyle 11. yüzyıldan itibaren girdiği veya bu dönemden sonra belirginleştiği tahmin edilmektedir.
4. İlişki Biçimi
- Kullanım: Şamanizm, Gök Tengri dini içindeki atalar kültü, ölüler kültü ve doğa iyeleri gibi unsurları kullanarak bu inancın üzerine yayılmış ve bir din görüntüsü kazanmıştır.
- Farklı Kavramlar: Türk toplumlarında ruhlarla uğraşan kişiye özel olarak “Kam” denilirken, “Şaman” kelimesi Tunguzca kökenlidir ve daha çok genel bir terim olarak literatüre girmiştir.
Özetle; Gök Tengricilik inancın teolojik ve inançsal çerçevesini (yaratıcı Tanrı, Kut, Uçmak-Tamağ) oluştururken; Şamanizm (Kamlık), bu inanç çerçevesi içinde yer alan, ruhlar dünyasıyla iletişim kurmaya dayalı mistik bir uygulama ve tedavi yöntemidir.
