Gök Tengricilik (Tengrizm), tarihsel ve teolojik açıdan incelendiğinde tam olarak bir pagan inancı (putperestlik) olarak sınıflandırılmaz; ancak içinde animizm, totemizm ve şamanizm gibi unsurları barındıran, özünde tek tanrılı (monoteistik) kabul edilen bir inanç sistemidir.
Bu inancın doğasını ve paganizmle ilişkisini kaynaklar ışığında şu noktalarla açıklayabiliriz:
1. Tek Tanrı İnancı (Monoteizm)
Modern araştırmacıların ve tarihçilerin büyük bir kısmı Tengriciliği tek tanrılı bir din olarak kabul eder.
- Merkezi Güç: İnancın merkezinde, evrenin yaratıcısı ve her şeyin efendisi olan tek bir yüce güç (Tengri) yer alır.
- İslamiyetle Benzerlik: Tengricilik, ahlak eksenli ve tek tanrılı yapısıyla İslamiyetteki Allah inancına benzerlikler gösterir; bu durum Türklerin İslam’a geçişini de kolaylaştırmıştır.
- Putperestlik Reddi: Türk tarihinde putperestliğe (paganizmin bir türü) rastlanmamış, hiçbir zaman putların çevresinde tapınak veya sunak yerleri oluşmamıştır.
2. Animistik ve Totemistik Unsurlar (Paganizmle Karıştırılan Yönler)
Tengriciliğin içinde yer alan bazı unsurlar dışarıdan bakıldığında çok tanrılı veya pagan bir görüntü verebilir:
- Doğa Ruhları (İyeler): Dağların, suların, ağaçların ve göllerin kendi ruhları (iyeleri) olduğuna inanılır. Ancak bu varlıklar tanrı olarak değil, yüce Tengri’nin yeryüzündeki yansımaları veya yardımcı ruhları olarak görülür.
- Esneklik: Müslüman olmayan Türklerin, büyük bir dağ veya görkemli bir ağaç gibi “ulu” gördükleri nesnelere de “Tengri” dedikleri ve önlerinde secde ettikleri (saygı gösterdikleri) kaydedilmiştir.
- Totemizm: Türklerin kurt (Böri) gibi bazı kutsal hayvanlardan türediklerine inanmaları ve ordu sancaklarında bu sembolleri kullanmaları totemik izlerdir.
3. Şamanizm ile Farkı
Gök Tengricilik ile Şamanizm sıklıkla birbirine karıştırılır, oysa ikisi farklı kavramlardır:
- Din ve Teknik: Tengricilik müstakil bir din sistemi iken; Şamanizm bir dinden ziyade ruhlarla iletişim kurma, şifa verme ve transa geçme tekniğidir.
- Aracı Gerekliliği: Pagan inançlarının çoğunda din adamları (rahipler) merkezi roldedir. Tengricilikte ise bireylerin Tengri’ye dua etmesi için bir Şaman’a (Kam) ihtiyaçları yoktur; şamanlar sadece bozulan dengeyi düzeltmek için devreye girer.
4. Akademik Görüşler
- Tevhid İnancı: Araştırmacı Şaban Kuzgun gibi isimler, Türklerin Müslümanlıktan önce de “tevhid” (tek tanrı) inancına sahip olduğunu savunur.
- Paganizm Karşılaştırması: Şamanizmin bazı yönleriyle paganizmle (putperestlikle) bağdaştırılabileceği ancak Gök Tanrı inancının tek Tanrılı yapısı gereği bu sınıfa sokulamayacağı belirtilmiştir.
Özetle; Gök Tengricilik, doğaya duyulan derin saygı ve ruhlara olan inanç (animizm) nedeniyle pagan inançlarıyla benzer motifler taşısa da; yaratıcı tek bir Tanrı’ya dayanması ve putlara tapınmayı reddetmesiyle bu inançlardan keskin bir şekilde ayrılır.
