ök Tengri inancında kurban kavramı hem tarihsel hem de ruhanî açıdan merkezi bir öneme sahiptir ve “yağış” kelimesiyle ifade edilir. Bu inanç sisteminde kurban; Tengri’ye şükran sunmak, ataların ruhlarını anmak, doğa ruhlarının (iyeler) gönlünü almak veya bir adağı yerine getirmek amacıyla icra edilen evrensel bir ibadettir.
Tengricilikte kurbanlar temel olarak iki ana kategoriye ayrılır:
1. Kanlı Kurbanlar
Bu kategoride can taşıyan varlıkların sunulması esastır.
- Makbul Hayvanlar: En değerli kurbanlık hayvan beyaz at kabul edilir. Bunun dışında koyun, keçi ve sığır da sıklıkla kurban edilir.
- Kesim Kuralları: Kurban ibadetinde hayvana eziyet etmemek ve ruhanî dengeyi bozmamak için katı kurallar uygulanır. Hayvanın kemikleri kırılmaz, kanının yere akıtılmamasına büyük özen gösterilir ve genellikle başı kesilmez.
- Eski Dönem Uygulamaları: Çok eski tarihlerde (Hunlar gibi) nadiren insan kurbanına dair rivayetler bulunsa da, Göktürk dönemiyle birlikte bu uygulama yerini tamamen hayvan kurbanına bırakmıştır.
2. Kansız Kurbanlar
Canlı bir varlığın öldürülmesini gerektirmeyen, hediye ve sunu niteliğindeki uygulamalardır.
- Saçı (Libation): En yaygın gündelik ibadettir. Kımız, süt, yoğurt veya su gibi değerli içeceklerin bir kısmının yerin dört yönüne, göğe veya ateşe saçılmasıdır. Günümüzde gidenin arkasından su dökmek veya düğünlerde gelinin başına kuruyemiş saçmak bu geleneğin kalıntılarıdır.
- Iduk (Uduk): Tanrı adına doğaya başıboş salınan, üzerinde hiçbir dünyevi hak iddia edilmeyen (yük vurulmayan, sütü sağılmayan) kutsanmış hayvanlardır.
- Diğer Sunular: Değerli eşyalar, silahlar, yiyecekler veya at yarışları ve güreş gibi toplumsal etkinlikler de birer kansız adak kabul edilir.
Kurbanın Sunulduğu Merciler
İslamiyet’teki sadece Allah’a kurban sunma kuralından farklı olarak, Tengricilikte kurbanlar şu varlıklara adanabilir:
- Tengri (Gök Tanrı): Evrenin yaratıcısına şükür ve bağlılık için.
- Atalar Kültü: Ölen kağanların veya aile büyüklerinin ruhlarının kendilerini korumaya devam etmesi için mezar veya mağara ziyaretlerinde kurban kesilir.
- İyeler (Doğa Ruhları): Dağ, su veya orman ruhlarını (Yer-Su) kızdırmamak ve bereket dilemek amacıyla bu mekanlara kurban veya küçük adaklar bırakılır.
Özetle, Tengricilikte kurban; insanın doğa, atalar ve yaratıcı güç ile arasındaki dengeyi korumasını sağlayan, saygı ve minnet temelli ruhanî bir sözleşmedir.
